Staljingradska bitka je bila važna prekretnica Drugog svjetskog rata u kojoj je oko 800.000 njemačkih trupa i trupa Osovine bilo ubijeno ili zarobljeno, uključujući čitavu njemačku 6. armiju i njenog glavnog zapovjednika i zadan udarac Hitleru. Staljingradska bitka bila je mjesto na kojem je konačno prestala moć Vermahta nakon krvavih borbi za kontrolu Staljingrada (koji se danas zove Volgograd) na jugozapadu Sovjetskog Saveza. Poređenja radi, pobjeda Britanaca u bici kod El Alamejna bila je prosta stvar.


5b0ff3836cbd4d9c132a3f2de186333a w700 h500Bitka je započela 23. avgusta 1942., a završila je tek 02. februara 1943. Cijelo to vrijeme Nijemci i njihovi saveznici bili su zatvoreni u divljačkoj borbi ruku pod ruku, borili su se u razrušenim ulicama i razbijenim zgradama koje su se svodile na ruševine.

Broj njemačkih i sovjetskih žrtava iznosio je gotovo dva miliona. Zapanjujući broj gubitaka nanesenih njemačkoj vojsci presudno su uticali na ishod čitavog rata. Nakon Staljingradske bitke, njemačke snage nikada nisu povratile snagu i borbeni moral, dok je pobjednička Crvena Armija započela najveći vojni napredak u istoriji.

Ovo naglašava važnu činjenicu koju do danas zapadni istoričari nerado priznaju: Drugi svjetski rat u Evropi bio je ustvari gigantski sukob između Hitlerove Njemačke, sa svim resursima Evrope iza nje, i Sovjetskog Saveza.

Sve do posljednjeg trenutka Britanija i Amerika ostale su samo posmatrači evropskog sukoba. Iskrcavanje u Normandiji 1944. bila je impresivna i skupa vojna operacija, ali se ne može uporediti sa razmjerom ofanzive Crvene Armije na istoku. To je bilo sasvim jasno svakome ko ima i najmanje znanja o vođenju rata, uključujući savezničke zapovjednike i vlade koje su predstavljali. U avgustu 1942, zajednički načelnici štaba SAD-a izradili su dokument u kojem je pisalo:

"U Drugom svjetskom ratu Rusija zauzima dominantan položaj i odlučujući je faktor koji može poraziti Sile Osovine u Evropi. Dok se na Siciliji snagama Velike Britanije i SAD-a suprotstavljaju dvije njemačke divizije, ruski front zauzima pažnju otprilike 200 njemačkih divizija. Kad god saveznici otvore drugi front na kontinentu, biće to sigurno sekundarni front u odnosu na ruski; koji će i dalje biti glavni. Bez Rusije u ratu, Sile Osovine ne mogu biti poražene u Evropi, a položaj Ujedinjenih naroda postaje nesiguran ”. (citirano u V. Sipols, Put do velike pobjede, str. 133.)

Ove riječi tačno izražavaju stvarni položaj koji je postojao u vrijeme Dan D iskrcavanja. Istina je da su rat protiv Hitlera u Evropi vodili uglavnom SSSR i Crvena Armija. Nakon invazije na Sovjetski Savez u ljeto 1941. Moskva je više puta zahtjevala otvaranje drugog fronta protiv Njemačke. Ali Čerčil se nije žurio s tim. Razlog za to nije bio toliko vojni, koliko politički. Politika i taktike britanske i američke vladajuće klase u Drugom svjetskom ratu uopšte nisu bile diktirane ljubavlju prema demokratiji ili mržnjom prema fašizmu, kao što službena propaganda želi da vjerujemo, već klasnim interesima.

Stvarni ratni ciljevi imperijalizma

Kada je Hitler napao SSSR 1941. godine, britanska vladajuća klasa izračunala je da će Sovjetski Savez biti poražen od Njemačke, ali da će u tom procesu Njemačka biti tako oslabljena da bi bilo moguće ući i ubiti dvije ptice jednim udarcem. Vjerovatno su stratezi u Vašingtonu razmišljali manje ili više na sličnim linijama.

Sukobi između Čerčila i Ruzvelta oko pitanja Dana D imali su politički, a ne vojni karakter. Čerčil je želio ograničiti rat saveznika na Sredozemlje, dijelom s pogledom na Suecki kanal i put do britanske Indije, a dijelom zato što je razmišljao o invaziji na Balkan kako bi zaustavio napredovanje Crvene Armije. Drugim riječima, njegove kalkulacije temeljile su se isključivo na strateškim interesima britanskog imperijalizma i potrebi da se brani Britansko carstvo. Pored toga, Čerčil se još uvijek nije u potpunosti odrekao nade da će se Rusija i Njemačka iscrpiti, stvarajući zastoj na istoku.

Interesi američkog imperijalizma i britanskog imperijalizma bili su u tom pogledu u potpunosti kontradiktorni. Vašington je, iako formalno bio saveznik Londona, cijelo vrijeme imao za cilj da iskoristi rat kako bi oslabio položaj Britanije u svijetu, a posebno kako bi razbio njihovu kontrolu nad Indijom i Afrikom. Istovremeno je bio zabrinut da zaustavi napredovanje Crvene Armije i stekne kontrolu nad oslabljenom Evropom nakon rata. To objašnjava žurbu Amerikanaca da otvore drugi front u Evropi i Čerčilov nedostatak entuzijazma za to. Heri Hopkins, Ruzveltov glavni diplomatski predstavnik, požalio se da je Čerčilovo odlaganje taktike „produžilo trajanje rata“.

Ono što je uistinu donijelo ravnotežu u ratu bila je sovjetska kontraofanziva 1942. godine, koja je kulminirala u bici za Staljingrad, a kasnije i u još odlučnijoj bici kod Kurska. Nakon žestoke bitke, njemački otpor je srušen. Na bijes Hitlera, koji je naredio 6. armiji da se "bori do smrti", general Paulus se predao sovjetskoj vojsci. Čak je i Čerčil, taj bijesni antikomunista, bio primoran priznati da je Crvena Armija u Staljingradu „isčupala crijeva iz njemačke vojske“.

To je bio udarac koji je razbio njemačku vojsku. Iako nisu dostupne tačne brojke, izgleda da je polovina od 250.000 pripadnika 6. armije poginula u borbama ili od hladnoće, gladi i bolesti. Oko 35.000 ih se spasilo, ali od 90.000 koji su se predali, jedva 6.000 je ponovo vidjela Njemačku. Ruska pobjeda koštala ih je oko 750 000 mrtvih, ranjenih ili nestalih. Kumulativna slika je bila još crnja. U samo šest mjeseci borbe od sredine novembra 1942, Vermaht je izgubio zapanjujućih 1.250.000 ljudi, 5.000 aviona, 9.000 tenkova i 20.000 komada artiljerije. Preko stotinu divizija je bilo uništeno ili su prestale da postoje kao učinkovite borbene jedinice.

Martin Gilbert piše: "Činilo se da je prvih sedmica 1943. godine pobunjena Crvena Armija bila svuda u napadu. Operacija Zvijezda bila je masovni sovjetski napredak zapadno od rijeke Don. Rusi su 14. februara zauzeli Harkov i dalje prema jugu približili se rijeci Dnjepar. " (M. Gilbert, Drugi svjetski rat). Daleko više od iskrcavanja u Normandiji, bitka kod Kurska u julu 1943. pokazala se kao najodlučnija bitka u Drugom svjetskom ratu. Njemačka vojska je u ovoj epskoj borbi izgubila preko 400 tenkova. Nakon ovog potresnog udarca, ruske armije su počele potiskivati Njemce dugačkim frontom nazad prema zapadu, u najvećoj vojnoj ofanzivi u cijeloj istoriji.

Drugi front

Tokom rata se ponašanje britanskih i američkih imperijalista - kao što smo vidjeli - bili diktirani, ne potrebom da se porazi fašizam i brani demokratija, već ciničnim razmatranjima politike velikih sila. Podjele između Londona i Vašingtona nastale su zbog toga što su interesi britanskog i američkog imperijalizma bili različiti, pa čak i neprijateljski. Američki imperijalizam nije želio da Hitler uspije jer bi to stvorilo moćnog rivala SAD-u u Evropi. S druge strane, američkom je imperijalizmu bilo u interesu da oslabi Britaniju i njeno carstvo, jer je imalo za cilj da zamijeni Britaniju kao vodeću silu u svijetu nakon poraza Njemačke i Japana. Upravo je to razlog zbog čega je Čerčill bio usredotočen na Mediteran.

Međutim, od kraja 1943. Amerikancima je postalo jasno da SSSR pobjeđuje na istočnom frontu i ako ništa ne bude učinjeno, Crvena Armija će poharati kroz Evropu. Zato je Ruzvelt zahtjevao otvaranje drugog fronta u Francuskoj. Čerčil se neprestano zalagao za odgodu. To je dovelo do ozbiljnih trvenja između Londona i Vašingtona.

Zabrinutost imperijalista otvoreno je izražena na sastanku združenih britanskih i američkih načelnika koji se održao u Kairu 25. novembra 1943. Oni su primijetili da je "ruska kampanja uspjela izvan svake nade i očekivanja [tj. nada Rusa i očekivanja njihovih "saveznika"] i njihov pobjedonosni napredak se nastavlja." Ipak Čerčil se nastavio zalagati za odgodu operacije Overlord.

Brz napredak Crvene Armije u Evropi najzad je primorao Čerčila da se predomisli u vezi sa Operacijom Overlord. Iz neaktivnosti u Evropi, Saveznici su žurno krenuli u akciju. Strah od sovjetskog napretka sada je bio glavni faktor u jednačinama i Londona i Vašingtona.

Imperijalisti su bili toliko zabrinuti da su zapravo razradili novi plan, Operaciju Rankin, koja je uključivala hitno slijetanje u Njemačku ako bi se potpuno srušila ili predala. Bili su odlučni da stignu u Berlin prije Crvene Armije. "Trebali bismo ići do Berlina [...]", rekao je Ruzvelt šefovima štaba na putu za sastanak u Kairu. "Sovjeti bi tada mogli zauzeti teritoriju prema istoku. Sjedinjene Države trebale bi imati Berlin." (FRUS, Konferencije u Kairu i Teheranu, 1943., str. 254)

Uprkos uspjesima Crvene Armije, Hitler je ipak imao na raspolaganju znatne snage. Vermaht je ostao nevjerovatan borbeni stroj, s više od deset miliona ljudi, od čega preko šest i pol miliona na bojnom polju. No, dvije trećine njih koncentrisano je na ruskom frontu. Jedini doprinos Britanaca i Amerikanaca bile su kampanje bombardovanja koje su opustošile njemačke gradove poput Hamburga i ubile ogroman broj civila, ali koji u potpunosti nisu uspjeli niti uništiti borbeni duh Njemaca niti zaustaviti ratnu proizvodnju.

Njemačke snage na istočnom frontu imale su 54.000 pušaka i minobacača, više od 5.000 tenkova i jurišnih pušaka i 3.000 borbenih aviona. Uprkos savezničkim bombardovanjima, Hitlerova ratna industrija povećavale su svoju proizvodnju 1944. Proizvele su 148.200 pušaka, u poređenju sa 73.700 1943. Proizvodnja tenkova i jurišnih oružja povećala se sa 10.700 na 18.300, a borbenih aviona s 19.300 na 34.100.

Nakon toga, odluka o otvaranju fronta u Italiji diktirana je uglavnom strahom da će nakon svrgavanja Musolinija 1943. italijanski komunisti preuzeti vlast. Glavni cilj Britanaca i Amerikanaca bio je, dakle, spriječiti italijanske komuniste da preuzmu vlast. U trenutku kada je Crvena Armija preuzela svu težinu borbe protiv Vermahta u bici kod Kurska, Britanci i Amerikanci su se izmigoljili na obalu Sicilije. Uzalud je Musolini molio Hitlera da mu pošalje pojačanje. Sva Hitlerova pažnja bila je usmjerena na ruski front.

Zašto je Sovjetski Savez pobijedio

Planovi britanskih i američkih vladajućih krugova bili su u osnovi pogrešni. Umjesto da bude poražen od nacističke Njemačke, Sovjetski Savez je uzvratio i nanio odlučan poraz Hitlerovim armijama. Razloge ove izvanredne pobjede branioci kapitalizma nikada ne mogu priznati, ali to je očigledna činjenica. Postojanje nacionalizovane planske ekonomije dalo je SSSR-u ogromne prednosti u ratu. Uprkos kriminalnoj politici Staljina, koja je zamalo dovela do raspada SSSR-a na početku rata, Sovjetski Savez se uspio brzo oporaviti i obnoviti svoje industrijske i vojne kapacitete.

Rusi su uspjeli da rastave svu svoju industriju na zapadu - 1.500 fabrika - stave ih u vozove i pošalju ih istočno od Urala, gde su bili izvan dosega Njemaca. Za nekoliko mjeseci Sovjetski Savez je pretekao Njemce u proizvodnji tenkova, pušaka i aviona. To pokazuje nesumnjivo kolosalnu superiornost nacionalizovane planske ekonomije, čak i pod birokratskim režimom.

Samo 1943. SSSR je proizveo 130.000 komada artiljerije, 24.000 tenkova i samohodnih pušaka, 29.900 borbenih aviona. Nacisti su, uz sve ogromne resurse Evrope iza sebe, takođe ubrzali proizvodnju, praveći 73.000 komada artiljerije, 10.700 tenkova i jurišnih pušaka i 19.300 borbenih aviona. (Vidi V. Sipols, Put do velike pobjede, str. 132.) Ove brojke govore same za sebe. SSSR je, mobilizirajući ogromnu snagu planske ekonomije, uspio nadmudriti i nadvladati moćni Vermaht. U tome je tajna njegovog uspjeha.

Postojao je još jedan razlog ogromne borbene sposobnosti Crvene Armije. Napoleon je davno naglasio presudnu važnost morala u ratovanju. Sovjetska radnička klasa borila se da brani ono što je ostalo od uspjeha Oktobarske revolucije. Uprkos monstruoznim zločinima Staljina i birokratije, nacionalizovana planska ekonomija predstavljala je ogromni istorijski trijumf. U usporedbi s varvarstvom fašizma - destiliranom suštinom imperijalizma i monopolističkog kapitalizma - to su stvari za koje se vrijedi boriti i umrijeti. Radni narod SSSR-a je uradio oboje.

Još prije nego što je Hitler poražen, britanski i američki imperijalisti pripremali su se za nadolazeći sukob između Zapada i SSSR-a. Zato su požurili otvoriti drugi front 1944. godine: kako bi se osiguralo zaustavljanje napredovanja Crvene Armije. Džrordž Maršal izrazio je nadu da će Njemačka "olakšati naš ulazak u zemlju da zaustavi Ruse". (ibid., str. 135.).

Kurska bitka bila je najveća tenkovska bitka u istoriji. Njemci su imali oko 3.000 tenkova i jurišnih pušaka, 2.110 aviona i 435.000 ljudi. To je bila jedna od najvećih koncentracija njemačke borbene moći ikad okupljene. A ipak to nije bilo dovoljno. Crvena Armija je pokrenula ogromnu ofanzivu krajem decembra 1943. koja je preplavila sve pred sobom. Nakon oslobađanja Ukrajine, potisnule su njemačke snage nazad kroz istočnu Europu.

Način na koji je Sovjetski Savez uspio razbiti Hitlerove snage u bici kod Kurska u julu i avgustu 1943. bio je alarm u Londonu i Vašingtonu. U avgustu 1943. Čerčil i Ruzvelt sastali su se u Kvebeku u pozadini snažne sovjetske ofanzive. Sovjetske pobjede kod Staljingrada i Kurska prisilile su Britance i Amerikance na akciju. Bezobzirni sovjetski napredak obavezao je čak i Čerčila da preispita svoj položaj. Čerčil je nevoljno popustio ustrajnim zahtjevima američkog predsjednika.

Činjenica je da su i Ruzvelt i Čerčil (da ne spominjemo Hitlera) potcijenili Sovjetski Savez. U slučaju toga, saveznici su se sreli sa Crvenom Armijom, ne u Berlinu, već duboko u Njemačkoj. Da saveznici nisu pokrenuli Operaciju Overlord, sreli bi ih na Engleskom kanalu. Zbog toga se iskrcavanje (Dan D) pokrenulo kad se pokrenulo.

Hitler je takođe vrlo pogrešno izračunao. Staljin je počistio sovjetsku armiju od nekih svojih najboljih komandanta. Stoga je Hitler vjerovao da će to biti u njegovu korist i dozvoliće mu da se pomjeri prema istoku te će na taj način moći uništiti Sovjetski Savez i njegovu plansku ekonomiju. Ali planska ekonomija se, uprkos birokratiji, pokazala daleko otpornijom. Kao što smo vidjeli, to je Sovjetskom Savezu dalo snagu i sposobnost uzvraćanja.

Velike pobjede Sovjetskog Saveza i eventualno razbijanje nekada moćne ratne mašinerije Hitlera, uprkos svim mitologijama koje su kasnije stvorene o Staljinu, „velikom ratnom vođi“, bile su uprkos Staljinu i birokratiji. Doveli su Sovjetski Savez na sam rub katastrofe. Samo su odlučnost sovjetskih radnika i vojnika da brane SSSR i tekovine Oktobarske revolucije i upečatljiva superiornost nacionalizovane planske ekonomije spasili dan.

London, 2. februara 2013