Ludvig van Betoven umro je na današnji dan (26. mart), 1827. godine. Ako i jedan kompozitor zaslužuje da ga se zove revolucionarom, onda je to Betoven. Riječ je o vjerovatno o najvećoj revoluciji u modernoj muzici koju je on izveo kao pojedinac, mijenjajući način na koji se muzika komponovala i slušala. Njegova muzika ne smiruje nego šokira i uznemirava. Pišući 2006. godine, Alan Vuds opisuje kako je svijet u kojem je Betoven bio rođen bio svijet u previranju, svijet u tranziciji, svijet ratova, revolucija i kontra-revolucija: svijet poput našeg.

Betoven čovjek kompozitor revolucionar„Betoven je savremenik i pobornik Francuske revolucije. Ostao joj je vjeran čak i kada su joj, tokom jakobinske diktature, humanitarci osjetljivi poput Šilera - okrenuli leđa; želeći da uništi tirane na teatarskoj pozornici uz pomoć kartonskih mačeva. Betoven, taj plebejski genije, koji je ponosno okretao leđa imperatorima, prinčevima i velikodostojnicima – to je Betoven kojeg volimo zbog njegovog nepobitnog optimizma, odvažne tuge, inspirativnog patosa njegove borbe i čelične volje koja mu je omogućila da zgrabi sudbinu za vrat.“ (Igor Stravinski)

Ako ijedan kompozitor zaslužuje da ga se zove revolucionarom onda je to Betoven. Riječ revolucija, istorijski gledano, proizlazi iz Kopernikovog otkrića da se Zemlja vrti oko Sunca, otkrića koje je preobrazilo način na koji gledamo svemir i naše mjesto u njemu. Slično tome, Betoven je kao pojedinac izveo vjerovatno najveću revoluciju u modernoj muzici. Njegov opus je ogroman, uključuje simfonije, pet koncerata za klavir i brojne druge, poput koncerata za violinu, gudačke kvartete, klavirske sonate, pjesme i operu. Promijenio je način na koji se muzika komponovala i slušala. Sve do svog kraja, nije prestao da pomjera granice muzike.

Nakon Betovena bilo je nemoguće vratiti se nazad u dane kada se na muziku gledalo kao na sredstvo za smirenje kojim su se bogate mecene mogle omamljivati slušajući simfoniju, nakon čega bi mirno otišli u krevet. Nakon Betovena, više se nije vraćalo s koncerta uz pjevušenje prijatnih melodija. Njegova muzika ne smiruje nego šokira i uznemirava. To je muzika koja izaziva osjećanja i tjera na razmišljanje.

Rane godine

Marks je istakao da je razlika između Francuske i Njemačke u tome što su Francuzi zaista izvodili revolucije dok su Njemci o njima samo špekulisali. Filozofski idealizam je cvjetao u Njemačkoj tokom kasnim 18. i ranog 19. vijeka upravo iz tog razloga. U Engleskoj je buržoazija uspostavljala svjetsku revoluciju u proizvodnji bez presedana u istoriji, dok su s druge strane Lamanša, Francuzi iznosili jednako značajnu političku revoluciju. U nazadnoj Njemačkoj, u kojoj su društveni odnosi zaostajali za Francuskom i Engleskom, jedina revolucija je bila ona u umovima ljudi. Kant, Fihte, Šeling i Hegel raspravljali su o prirodi svijeta i ideja, dok su ljudi u drugim zemljama zapravo revolucionisali svijet i umove muškaraca i žena.

Pokret u njemačkoj književnosti „Oluja i nagon“ (njemački: Sturm und Drang) bio je izraz ove tipično njemačke pojave. Gete je bio pod uticajem njemačke idealističke filozofije, posebno Kanta. Tu možemo da primjetimo eho Francuske revolucije ali daleke i nejasne, striktno ograničene na apstraktni svijet poezije, muzike i filozofije. Pokret „Oluja i nagon“ odražavao je revolucionarni duh epohe na kraju osamnaestog vijeka. Bio je to period velikih intelektualnih previranja. Francuski filozofi su imali predstavu o revolucionarnim dešavanjima iz 1789. kroz njihov napad na ideologiju starog režima. Kao što je Engels napisao u Anti – Diringu: „Veliki ljudi koji su u Francuskoj prosvjećivali umove pripremajući ih za revoluciju koja je dolazila bili su i sami veoma revolucionarni. Oni nisu priznavali nikakav spoljni autoritet, ma koje vrste bio. Religija, shvatanje prirode, društvo, državno uređenje, sve je bilo podvrgnuto najnepoštednijoj kritici; sve to trebalo je ili da opravda svoj opstanak pred sudom razuma, ili da se odrekne opstanka. Misleći um postao je jedino mjerilo koje se primjenjivalo na sve. To je bilo doba kad je, kako veli Hegel, svijet bio postavljen na glavu, najprije u tom smislu što su čovjekova glava i načela do kojih je ona došla razmišljanjem zahtijevali da važe kao temelj za sve postupke ljudi i za sve njihove društvene odnose, a kasnije i u širem smislu, što je stvarnost koja je bila u suprotnosti s tim načelima doista bila preokrenuta od vrha do temelja.“

Betoven čovjek kompozitor revolucionar 1 
 Bon u XVIII veku

Uticaj ovog pred revolucionarnog previranja u Francuskoj osjetilo se daleko izvan granica te zemlje, u Njemačkoj, Engleskoj, pa čak i Rusiji. U književnosti su se stare dvorske forme postepeno razgrađivale. To je imalo svoj odraz u poeziji Volfganga Getea - najvećeg pjesnika koje je iznjedrila Njemačka. Njegovo veliko remek djelo Faust prožeto je duhom dijalektike. Mefisto je živi duh negacije koji prožima sve. Taj revolucionarni duh dobio je eho u kasnijim Mocartovim djelima, posebno u operi Don Đovani, koja između ostalog sadrži uzbudljive refrene sa riječima: "Živjela sloboda!". Ipak, tek sa Betovenom duh Francuske revolucije pronalazi istinski izraz u muzici.

Ludvig van Betoven rođen je u Bonu, 16. novembra 1770., kao sin muzičara flamanskog porijekla. Njegov otac, Johan, bio je zaposlen na dvoru kelnskog nadbiskupa. Prema svim navodima bio je strog, brutalan i raskalašan čovjek. Njegova majka, Marija Magdalena, podnosila je muke ćutljivom pokornošću. Betovenovo djetinjstvo nije bilo sretno. To možda objašnjava njegovintrovertan i na neki način nabusit karakter, kao i njegov pobunjenički duh.

Betovenovo rano obrazovanje bilo je u najbolju ruku fragmentarno i nepovezano. Napustio je školu kada je imao jedanaest godina. Prva osoba koja je uvidjela dječakov ogroman potencijal bio je dvorski orguljaš, Gotlob Nefe, koji ga je upoznao sa Bahovim djelima, posebno sa kolekcijom preludijuma i fuga Dobro temperovani klavir.

Opazivši nesvakidašnji talenat svoga sina, Johan je pokušao da napravi od njega čudo od djeteta – novog Mocarta. Prvi koncert u javnosti izveo je kada je imao pet godina. Ipak, Johan je bio osuđen na razočarenje: Ludvig nije bio poput Mocarta. Iznenađujuće, nije bio naklonjen muzici sam od sebe, trebao mu je podsticaj. Zato je njegov otac plaćao nekoliko učitelja insistirajući na intenzivnom ponavljanju.

Betoven u Beču

U to je vrijeme Bon, prestonica Izborne kneževine Keln, bio učmala provincijska sredina. Da bi napredovao, mladi muzičar je morao otići u Beč da bi izučavao muziku. Njegova porodica nije bila bogata, stoga je mladog Betovena tamo poslao kelnski nadbiskup. Tu je upoznao Mocarta, na kog je ostavio poseban utisak. Nešto kasnije, jedan od njegovih učitelja bio je Hajdn. Nakon samo dva mjeseca morao se vratiti u Bon jer se njegova majka ozbiljno razboljela. Umrla je nedugo nakon toga. Bila je to prva u nizu brojnih ličnih i porodičnih tragedija koje su uporno pogađale Betovena cijeli njegov život. Tokom 1792. godine, godine u kojoj je Luj XVI pogubljen na giljotini, Betoven se trajno nastanio u Beču, gdje je živio do kraja života.

Betoven čovjek kompozitor revolucionar 1 
Beč u Betovenovo vreme

Portreti Betovena koje danas imamo prikazuju ga kao tmurnog i duboko zamišljenog mladića sa izrazom koji dočarava unutrašnju napetost i strastvenu prirodu. Njegova spoljašnost nije bila privlačna. Imao je veliku glavu i rimski nos, rošavo lice i gustu kosu koja nikada nije djelovala počešljano. Njegov taman ten donio mu je nadimak „Španac“. Bio je nizak, zdepast i vrlo nespretan, imao je držanje i manire nižeg staleža – i to se nije moglo sakriti elegantnom odjećom koju je nosio kao mlad čovjek.

Ovaj rođeni buntovnik pojavio se se u aristokratskom i probirljivom Beču, zapušten, loše obučen i mrzovoljan, bez ikakve usiljene ljubaznosti koja bi se mogla očekivati od njega. Kao svaki drugi kompozitor tog vremena, Betoven je primoran da se oslanja na darove i narudžbe bogatih aristokratskih mecena. Ipak, nikada ga nisu kupili. On nije bio dvorski muzičar, poput Hajdna koji je služio na dvoru plemićke porodice Esterhazi. Šta su mislili o ovom čudaku nije poznato, ipak veličanstvenost njegove muzike osigurala mu je narudžbe a samim tim i sredstva za život.

Betoven čovjek kompozitor revolucionar 1 
 Čak ni veliki Gete nije odbijao da podigne šešir aristokratama,
kao što je to odbijao Betoven

Mora da se osjećao sasvim neugodno u tim situacijama. Prezirao je konvencije i ortodoksiju. Nimalo nije bio zainteresovan za njegov izgled niti za okruženje. Betoven je bio čovjek koji je živio za svoju muziku, nezainteresovan za lagodan život. Njegov privatan život bio je haotičan i nesređen, mogli bi ga opisati kao boemski. Živio je u potpunoj zapuštenosti. Njegova je kuća bila uvijek u neredu, sa ostacima hrane koji su ležali naokolo uz neispražnjene posude sa fekalijama.

Njegov odnos prema prinčevima i plemstvu koji su mu plaćali dočaran je čuvenoj slici. Slavni kompozitor je prikazan u šetnji sa Geteom, tokom koje su susreli nadvojvodu Rudolfa i njegovu ženu. Dok Gete s poštovanjem izražava naklon, ljubazno skidajući šešir, Betoven se ne obazire i nastavlja sa šetnjom čak ne pozdravivši imperatorsku porodicu. Ova slika potpuno dočarava duh tog čovjeka, neustrašiv, revolucionaran i beskompromisan duh. Gušeći se u buržoaskoj atmosferi Beča u očaju je napisao bilješku: „Sve dok Austrijanci imaju njihovo tamno pivo i male kobasice, neće se nikada pobuniti.“

Revolucionarna epoha

Svijet u kojem se rodio Betoven bio je u previranju, svijet u tranziciji, svijet ratova, revolucija i kontrarevolucija: svijet poput našeg. Američki kolonisti su uspjeli da, 1776. godine, izbore slobodu kroz revoluciju u obliku nacionalnog oslobođenja od Britanije. Bio je to prvi čin u velikoj istorijskoj drami.

Američka revolucija proglasila je ideale lične slobode koji su preuzeti iz francuskog prosvjetiteljstva. Tek nešto više od deceniju kasnije, ideje iz knjige Tomasa Pejna Prava čovjeka“ vratile su se povratnom spregom u Francusku izazvavši još veću eksploziju. Juriš na Bastilju u julu 1789. obilježio je odlučujuću prekretnicu u istoriji svijeta.

U periodu uspona Francuska revolucija je pomela svo nakupljeno smeće feudalizma, podigla cjelokupnu naciju na noge i posvećeno i hrabro se suprotstavila cijeloj Evropi. Slobodarski duh revolucije u Francuskoj proširio se Evropom poput požara. Takvo vrijeme tražilo je nove oblike umjetnosti i nove načine izražavanja. To je postignuto u Betovenovoj muzici, koja izražava duh epohe bolje nego bilo šta drugo.

Betoven čovjek kompozitor revolucionar 1 
Revolucionarna Francuska

Jakobinci su pogubili Kralja Luja 1793 godine.Vjetrovi straha i nevjerice prostrujali su kroz sve dvorove Evrope. Odnosi prema revoluciji u Francuskoj su se zaoštrili. Oni „liberali“ koji su u početku pozdravljali Francusku revoluciju sa oduševljenjem, oprezno su prešli na stranu reakcije. Neprijateljstvo posjedničkih klasa prema Francuskoj artikulisao je Edmund Burke u djelu Odrazi Francuske revolucije. Pobornici revolucije su posvuda sumnjičeni i proganjani. Biti prijatelj Francuske revolucije više nije bilo sigurno.

Bila su to burna vremena. Revolucionarne armije mlade Francuske republike porazile su feudalno-monarhističku Evropu, izvodeći kontranapade svo vrijeme. Mladi kompozitor je bio vatren poštovalac Francuske revolucije, užasnut činjenicom da je Austrija vodeća sila kontrarevolucionarne koalicije protiv Francuske. Prestonica Carstva bila je zaražena osjećanjem straha. Sumnja je bila na sve strane, ali ono što nije moglo da se izrazi pisanom riječju pronašlo je svoj izraz u velikoj muzici.

Učenje kod Hajdna nije prošlo vrlo dobro. Već je razvijao originalne muzičke ideje, koje nisu dobro prolazile kod starca, čvrsto vezanog za stari dvorsko-aristokratski stil klasične muzike. Bio je to sudar starog i novog. Mladi kompozitor se probijao u svijetu muzike kao pijanista. Njegov stil bio je žestok, poput vremena koje ga je proizvelo. Kažu da je udarao po tipkama tako snažno da su pucale žice. Počeli su da ga prepoznaju kao novog i originalnog kompozitora. Naglo je osvojio Beč. Doživio je uspjeh.

Život zna okrutno da se poigra sa čovjekom. U Betovenovom slučaju, sudbina je bila posebno okrutna. Između 1796. i 1797. obolio je vjerovatno od nekog oblika meningitisa, što mu je oštetilo sluh. Imao je 28 godina i bio je na vrhuncu slave. Par godina kasnije osjetio je prve znakove gluvoće. Iako nije potpuno ogluvio sve do njegovih posljednjih godina, svijest o tome da se stanje pogoršava mora da je uzrokovala užasno mučenje za njega. Postao je depresivan pa čak i sklon samoubistvu. Pisao je o svojoj muci navodeći kako ga samo njegova muzika sprječava da si oduzme život.

Njegov privatni život nikada nije bio sretan. Često se zaljubljivao u kćeri ( i žene) svojih bogatih mecena, što bi uvijek završavalo loše, novim napadima depresije. Nakon jednog takvog napada depresije zapisao je: „Umjetnost, i jedino umjetnost me spašava. Izgleda mi nezamislivo da napustim ovaj svijet a da ne iznjedrim sve što osjećam da buja u meni.“

Tokom 1801. godine prošao je kroz ozbiljne lične krize. Sudeći po pismu koje je namijenio svojoj braći kao testament (Heiligenstadt Testament), a koje nikada nije poslao, bio je na ivici samoubistva. Oporavivši se od depresije, Betoven sa novim žarom posvetio radu na muzičkim djelima. Slabiji čovjek bi vjerovatno bio uništen svime što je Betoven prošao. Gluhoću koja bi svakoga obogaljila, a kompozitora potpuno uništila – pretvorio je u svoju prednost. Njegov unutrašnji osjećaj sluha bio je sve što mu je trebalo da komponuje sjajnu muziku. Baš u godini najveće životne krize (1802) komponovao je njegovu veliku simfoniju "Eroiku"

Dijalektika sonate

Pokretačka snaga Betovenove muzike bile je nešto potpuno novo. Ranije su kompozitori pisali tihe i glasne dijelove kompozicija potpuno ih odvajajući. Kod Betovena, naprotiv, naglo se prelazi od jednog ka drugom. Njegova muzika sadrži unutrašnju napetost, neriješenu kontradikciju koja zahtjeva urgentno razrješenje. To je muzika borbe.

Sonata, kao muzička forma, razrađuje i strukturiše muzičku građu. Zasnovana je na dinamičkom shvatanju muzičke forme i u suštini je dijalektična. Razvija se kroz seriju suprotstavljenih elemenata. Sve do kraja osamnaestog  vijeka sonata je, kao forma, dominirala u muzici koja je bila komponovana. Poznata od ranije, sonata je razvijena i ustoličena od strane Hajdna i Mocarta. Ipak, u kompozicijama iz osamnaestog vijeka jedva da korišten potencijal forme sonate, svakako ne u potpunosti.

Djelimično (ali samo djelimično) ovdje se radi o pitanju tehnike. Forma koju je Betoven koristio nije bila nova, ali jeste način na koji ju je on koristio. Sonata počinje brzim prvim stavom koji prati sporiji drugi stav, nakon čega slijedi treći stav, veseo po prirodi (prvobitno  koji se završava baš poput početka –u brzom maniru.

Jednostavno, forma sonate je zasnovana na sljedećoj razvojnoj liniji: A – B – A. Vraća se na početak, ali na višem nivou. Ovo je čisti dijalektički koncept, negacija negacije. Riječ je o vrsti muzičkog silogizma: ekspozicija – razvoj  - rekapitulacija, ili izraženo u drugim terminima: teza – antiteza – sinteza.

Ovakav razvoj prisutan je u svakom od stavova. Osim toga, tu je i ukupan razvoj u kojem su suprotstavljeni stavovi koji se, na kraju, usklađuju u „srećan kraj“. U završnom odlomku vraćamo se na inicijalni ključ, stvarajući utisak trijumfalne apoteoze.

Ova forma sadrži klicu duboke ideje i ima potencijal za ozbiljan razvoj. Takođe, može biti izražena širokim rasponom muzičkih kombinacija: solo klavir, klavir i violina, gudački kvartet, simfonija. Uspjeh sonate bio je pomognut pronalaženjem novog muzičkog istrumenta: klavira. Klavir je omogućio potpuno izražavanje dinamike romantizma, dok su orgulje i čembalo ograničene na muziku koja je napisana na principima polifonije i kontrapunkta.

Sonata se kao forma posebno razvila krajem osamnaestog vijeka. Dostigla je vrhunac u Mocartovim i Hajdnovim simfonijama, i u jednu ruku može se tvrditi da su Betovenove simfonije samo nastavak ove tradicije. Ali u stvarnosti, forma krije suštinsku razliku.

Nastavak ovog teksta biće objavljen u sljedećem broju Crvene kritike.